Philosophy
What is systems thinking?
Đã bao giờ bạn tự hỏi những câu hỏi kiểu như: “Món đồ này sử dụng thế nào?”; “Tổ chức ấy vận hành thế nào?”; “Ứng dụng này dùng kiểu gì?” hay “Tại sao phải học Toán?”,… Mình khá chắc chắn rằng không ít thì nhiều, tất cả chúng ta đều đã từng hỏi những câu hỏi tương tự. Khi chúng ta nhận được câu trả lời, các thông tin được thu nạp, phân tích, giải nghĩa và ghi nhớ, đó chính là cách chúng ta tiếp cận với việc tư duy hệ thống hằng ngày. Không chỉ vậy, trên thực tế, chúng ta đã và đang tổ chức các thông tin tiếp nhận một cách hệ thống trong tiềm thức và theo bản năng: Sử dụng ngôn ngữ, sử dụng dụng cụ (sách vở, bút, cầm đũa,…), tuân thủ các quy tắc, luật lệ,… Mọi thứ chúng ta đang làm hằng ngày, nó đã được não bộ rèn luyện một cách có hệ thống một cách tự nhiên — một cách có ý nghĩa mà chúng ta dễ dàng hiểu được.
Systems thinking is all about how we build meaning from information
Điều này được khoa học giải thích nguyên nhân là do các xử lý của não bộ của con người — Mental Model, thứ giúp chúng ta có thể liên kết các sự kiện dựa trên các thông tin được thu thập, ghi nhớ qua trải nghiệm từ đó tạo ra các thông tin có ý nghĩa.
Tuy nhiên đó chỉ mới là cách chúng ta xử lý thông tin một cách có hệ thống, vậy còn về bản chất? Mọi thứ trên thế giới này từ vật chất tới phi vật chất, các hiện tượng, các sự kiện chúng có vận hành một cách có hệ thống?
How everything works?
Ở góc nhìn của mình, mình tin rằng tất cả mọi thứ trên thế giới này đều vận hành, hoạt động một cách có hệ thống. Bạn có thể dễ dàng nhìn thấy tất cả những thứ xung quanh bản thân hằng ngày, xuất hiện, hoạt động một cách có trình tự và có ý nghĩa. Để giải thích điều này, mình muốn giới thiệu mô hình sau:
Đây là mô hình Golden Circle được Simon Ninek — một nhân vật truyền cảm hứng nổi tiếng về Business — giải thích về cách thức mà mọi tổ chức hoạt động. Giải nghĩa một cách ngắn gọn (từ góc độ người quan sát): tất cả những điều chúng ta nhìn thấy về một tổ chức trả lời cho câu hỏi What, khi chúng ta xâu chuỗi các sự kiện, hoạt động, hiện tượng, chúng ta sẽ hiểu được họ thực hiện các hoạt động thế nào — How và từ bức tranh toàn cảnh đó chúng ta có thể hiểu Why?, lý do tại sao họ làm vậy.
Và đây là mô hình mình tự phát triển lên với mục đích giải thích mọi thứ, vượt ra ngoài phạm vi một tổ chức (dựa trên Golden Circle):
Để giải thích mô hình, mình sẽ bắt đầu với WHY: Bản chất, mọi sự vật, hiện tượng (từ sau sẽ gọi chung là thực thể — Entity) đều sẽ xảy ra các mâu thuẫn (tự trong bản thân nó hoặc mâu thuẫn với đối tượng khác): Từ lịch sử, con người đã gặp hàng ngàn vấn đề, về thức ăn, về sự an toàn, về di chuyển,… Không chỉ đối với con người, thậm chí mâu thuẫn đã và đang xảy ra trong tự nhiên: Mâu thuẫn giữa các nguyên tử, nguyên tố; quá trình đồng hoá và dị hoá, di truyền và biến dị;…
Chính sự mâu thuẫn này đã tạo ra động lực/ động cơ thúc đẩy các thực thể phải dịch chuyển, thay đổi (chất và lượng) từ đó tạo ra sự phát triển (các thực thể mới) và đào thải, thay thế (các thực thể cũ) — Và đây chính là HOW: Quá trình thúc đẩy dịch chuyển, phát triển và đào thải của các thực thể.
Quá trình này không dừng lại mà xảy ra liên tục, diễn ra một cách rộng rãi theo không gian và thời gian. Đó chính là cách mà mọi thứ trên thế giới này vận hành hay nói cách khác: Mọi thực thể đều hoạt động có hệ thống!
Why is systems thinking important to you?
Câu này mình hy vọng người đọc có thể tự rút ra điều có ý nghĩa đối với bạn: Việc hiểu bản chất của các thực thể một cách toàn vẹn (có hệ thống) sẽ giúp bạn điều gì?
- Đọc sách dễ hiểu hơn? Học dễ vào đầu hơn?
- Hiểu công ty đang trong giai đoạn phát triển nào? Mình đang đóng góp điều gì cho tổ chức?
- Biết được nên tích trữ tiền mặt hay vàng hay đầu tư cổ phiếu, bất động sản trong tình hình dịch bệnh?
- Hiểu được tại sao thằng bạn có người yêu mà mình thì ko?
- Hiểu được Google Analytics làm được gì? Tại sao nên dùng nó và dùng nó như thế nào?
- ….
Đối với bản thân mình, việc tư duy một cách hệ thống hóa, cấu trúc hóa, về bản chất là để giải quyết nhu cầu của bản thân: Hiểu được cái mình cần hiểu, phá vỡ tầng nhận thức và nhìn được bức tranh tổng thể, từ đó ra được các quyết định đúng đắn (chắc vậy).
Practice
Mindset in practice
Như từ đầu bài viết đã giới thiệu, thực tế hằng ngày chúng ta vẫn đang tự hình thành tư duy hệ thống một cách tự nhiên, một cách bị động. Tuy nhiên, điều này chỉ xảy ra đối với các thực thể mang tính giản đơn, để xử lý các vấn đề phức tạp hơn đòi hỏi chúng ta phải có phương pháp tiếp cận hiệu quả.
Mình sẽ chia quá trình tiếp cận tư duy hệ thống ra làm 2 cấp độ:
1. Cấp độ 1: Analysis — Phân tích logic có cấu trúc
Ở cấp độ Analysis, chúng ta thông thường sẽ bắt đầu với 1 thực thể nhất định và tiến hành phân tích thực thể đó qua các câu hỏi WHY, HOW và WHAT. Từ đó, khám phá ra kiến thức từ tổng quan đến chi tiết, một bức tranh toàn cảnh về thực thể đó: Nó là gì? Gồm những gì? Có ứng dụng gì? Cơ chế hoạt động?…
Ví dụ: Chuột máy tính với nhiều mức giá, chất lượng khác nhau → Tại sao lại có nhiều chất lượng khác nhau? → Vì nhu cầu người sử dụng đa dạng → Có những nhu cầu nào? → … → Chuột đắt tiền và rẻ tiền khác nhau điều gì? Cách vận hành như thế nào?…. Qua việc đặt câu hỏi và tìm kiểm câu trả lời, chúng ta sẽ phá nhỏ thực thể ra thành các thành phần nhỏ hơn, mô tả cụ thể hơn về nguồn gốc, các bộ phận, cơ chế hoạt động,… từ đó có thể hiểu rõ về bức tranh toàn cảnh về thực thể phân tích.
Để hình dung một cách ngắn gọn, bạn có thể hiểu đây là phương pháp phân tích tương tự Golden Circle model đã giới thiệu ở trên.
2. Cấp độ 2: Synthesis — Liên kết các thực thể để tạo ra một bức tranh có ý nghĩa
Để giải nghĩa cấp độ Synthesis, hãy hình dung rằng các thực thể tồn tại trên thực tế không bao giờ độc lập với nhau, chúng đều có mối liên kết nhất định với nhau. Giải thích ở Golden Circle mở rộng (đã biến đổi), các thực thể mới được tạo ra đồng thời sẽ có hiện tượng tự tương tác, vận động, ảnh hưởng lẫn nhau (hay còn gọi là có sự liên kết), ví dụ: quả táo rơi làm Newton liên tưởng đến lực hấp dẫn; Tâm lý học có mối liên hệ mật thiết với Marketing (dựa trên sợi dây Khách hàng); Cấu trúc của một câu chuyện được thể hiện trong hoạt động phát triển Thương hiệu; Bản chất các nền tảng quảng cáo đều có cơ chế hoạt động giống nhau;…
Tại cấp độ Synthesis, thông thường chúng ta không có điểm bắt đầu và rất khó để biết điểm kết thúc của sự liên kết các thực thể, càng nhiều liên kết được tạo ra, bức tranh càng lớn và người phát hiện ra nó càng có một nền tảng vững chắc. Tất nhiên, không dễ mà làm được. Để đạt tới Synthesis, người phân tích thường phải hiểu rất rõ các thực thể qua việc Analysis một cách sâu sắc.
(Minh họa cho Synthesis Thinking)
Một lý thuyết nữa mình thấy rất gẫn gũi với lối tư duy này là “Connecting the dots”, bạn có thể Google để tìm hiểu thêm.
How to develop Systems Thinking?
Cuối cùng nhưng không kém phần quan trọng, vậy, chúng ta sẽ bắt đầu tư duy có hệ thống như thế nào? Về cơ bản, rất khó để có công thức cho tư duy Synthesis, thông thường chúng ta sẽ luôn bắt đầu với cách đơn giản hơn và cũng dễ kiểm soát hơn nhiều: Analysis.
Như đã đề cập ở trên, để khám phá các khía cạnh của thực thể đó, việc đầu tiên luôn là đặt các câu hỏi mà chúng ta muốn trả lời. Nhưng vấn đề là, với các thực thể phức tạp, ví dụ: Một sản phẩm ví điện tử, thì thường các câu hỏi như vậy sẽ ra các câu trả lời chung chung hoặc rất nhiều câu trả lời cực kỳ chi tiết — điều này dễ tạo cảm giác hỗn loạn. Để giải quyết vấn đề này, chúng ta sẽ sắp xếp các thông tin thu thập được theo một cách tự nhiên nhất mà não bộ chúng ta vốn đã được lập trình để hệ thống hóa:
1. Góc nhìn
Việc phân tích một thực thể luôn được đặt dưới các góc nhìn để phân tích nó — điều này giúp cho chúng ta nắm bắt được định hướng phân tích, thấu hiểu tư duy để phân tích và những góc độ còn thiếu sót trong kết quả phân tích.
Ví dụ: Phân tích Quán cafe, chúng ta sẽ có các góc độ tiếp cận theo quan điểm: Khách hàng, Người kinh doanh/ đầu tư, Bộ máy quản lý nhà nước.
Việc chọn đúng góc nhìn để phân tích luôn luôn và cực kỳ quan trọng, mặc dù nhiều khi nó bị chọn một cách mặc định và dễ dàng bỏ qua các góc nhìn phân tích khác.
2. Các thành phần
Theo đúng nghĩa đen, các thành phần cấu tạo, các thành phần thuộc thực thể đó. Nếu nó có quá nhiều thành phần, bạn nên cấu trúc nó theo các cấp độ nhất định.
Ví dụ: Các phần nội dung của một quyển sách (xem mục lục)
3. Sự phân biệt
Đúng vậy, chúng ta sẽ không bao giờ hiểu được các thành phần nếu không phân biệt được chúng. Phân biệt dựa trên nhiều dấu hiệu, hãy chọn cách mà bạn thấy nó có ý nghĩa: Hình dáng, màu sắc, âm thanh, mùi vị, mục đích sử dụng, ý nghĩa đối với thực thể,…
Cách dễ nhất để phân biệt các thành phần khi không biết phân biệt theo hướng nào? → Đọc định nghĩa về nó
4. Mối quan hệ
Quan trọng nhất để thấu hiểu về một thực thể hay là sự gắn kết giữa các thành phần trong một bức tranh tổng thế có ý nghĩa — đó là các mối quan hệ. Mối quan hệ có thể hiểu là sự tương tác, quan hệ nguyên nhân — kết quả, quan hệ tương hỗ, quan hệ luân hồi,… hay dễ hiểu hơn chính là cơ chế hoạt động của thực thể đó.
Tất nhiên, nhắc lại một lần nữa, để trả lời được theo 4 nhóm thông tin nêu trên, chúng ta cần đặt ra và trả lời các câu hỏi: WHAT, HOW & WHY.
5. Sự thay đổi theo thời gian
Đây là một yếu tố phụ mình muốn thêm vào, sự thay đổi theo thời gian hay có thể gọi là lịch sử phát triển của thực thể. Điều này sẽ giúp làm rõ hơn về lý do tại sao thực thể lại có 2 yếu tố: Các thành phần và Mối quan hệ ở thời điểm phân tích hiện tại. Tuy nhiên, mình xem đây là yếu tố phụ vì nó khó để tìm hiểu hơn, tốn rất nhiều thời gian để hiểu và chưa chắc đã có ý nghĩa cho việc ra quyết định.
Cuối cùng, mình muốn đưa ra một ví dụ về tư duy hệ thống, rất gần gũi với các bạn làm biz: Business Model Canvas — Mô tả thực thể Business.
Systems thinking is all about how we build meaning from information
Ordinary Things 